720

Sens życia oczami V.E. Frankla…

            Teoria V. Frankla często określana jest jako logo teoria, wyjaśniająca rozwój i stawanie się człowieka poprzez odkrywanie sensu i wartości.

            To, co stanowi źródło dla zrozumienia człowieka, ujęte jest w pojęciu woli sensu. Wola sensu jest podstawowym sposobem odnoszenia się człowieka do rzeczywistości. Człowiek ukazany jest jako istota intencjonalna, ponieważ każdy jego akt psychiczny, każde zachowanie wskazuje na ukierunkowanie ku czemuś. Szczególnie istotne jest ukierunkowanie ku wartościom. Wartości to  podstawa motywacji, gdyż pozwalają odkryć i spełniać wolę sensu. Frankl (1984, str. 32) uważa, że człowiek w rzeczywistości nie jest istotą napędzaną popędami, ale pociąganą przez wartości. I dalej: wypełniamy nasz byt ludzki sensem zawsze dzięki temu, że urzeczywistniamy wartości (tamże, str. 68). Człowiek to przede wszystkim istota rozumna i wartościująca; odkrywa ona  sens i znaczenie. Owo odkrywanie wskazuje na możność odnalezienia czegoś obiektywnego. Jednostka odnajduje sens poprzez poznawanie  i doświadczanie świata oraz samego siebie. Frankl twierdzi, że pomiędzy podmiotem a światem istnieje ciągłe napięcie, którego ignorować nie należy. Poznawanie świata stanowi akt transcendencji, zaś sam świat, będący obiektywną rzeczywistością, pozwala  człowiekowi na odkrywanie możliwości aktualizacji własnego istnienia. Dzięki występującemu  napięciu pomiędzy podmiotem a światem powstaje dążenie do odkrywania sensu, a następnie  uruchomienie woli poszukiwania sensu życia. W tym momencie wola sensu staje się swego rodzaju potrzebą psychiczną. Wola sensu równocześnie  oznacza kierowanie się ku wartościom, ale  w zależności od sposobu istnienia może ona inaczej się aktualizować.

             Frankl uważa, że ludzkie istnienie może być  ujęte w trzech aspektach:

  1. ,,Ja jestem” w kategoriach ,,ja muszę” – jest to wymiar konieczności;
  2. ,,Ja jestem” w kategoriach ,,ja potrafię” – jest to wymiar możliwości;
  3. ,,Ja jestem” w kategoriach ,,ja powinienem” – jest to wymiar powinności (za: Uchnast 1987, str. 95).

            Odkrywanie  sensu to stały, twórczy wysiłek człowieka, albowiem sens nie jest dany. Stanowi on efekt twórczości symbolicznej, zaangażowania się, zabiegania. Brak możliwości lub chęci odwołania się do wartości może też prowadzić do frustracji woli sensu, a w ostateczności  pojawienie się tzw. nerwicy noogennej (jej objawami są poczucie bezsensu życia, cynizm, obojętność, nihilizm życiowy itp.). U jej źródła tkwi  kryzys i frustracja egzystencjalna, prowadzące do przeżywania pustki egzystencjalnej.

            Obecnie  ludzie często rezygnują z odkrywania sensu prowadzącego do indywidualnego rozwoju na rzecz innych działań. Frankl ukazuje cztery dominujące postawy:

  1. a) prowizoryczna postawa wobec bytu ludzkiego (związana jest z poczuciem zagrożenia, dlatego prowadzi do braku potrzeby działania i kierowania swoim losem, do życia chwilą, bez celu, dążenia do maksymalnego korzystania z przyjemności);
  2. b) fatalistyczna postawa wobec życia (mająca swoje źródło w poczuciu braku możliwości wpływu na los i otoczenie; ślepy los, fatum kierują życiem i nie ma sensu przeciwstawianie się temu, co zapisane w genach, w przeznaczeniu);
  3. c) kolektywistyczne myślenie (rezygnacja z własnej odpowiedzialności, osobistych wysiłków prowadzących do kształtowania własnego spojrzenia na rzeczywistość; należy przyjąć oceny i sposoby myślenia przyjęte w danej społeczności);
  4. d) fanatyzm (absolutyzacja opinii i wartości grup odniesienia oraz nienawiść do inaczej myślących- ta postawa wiąże się z kolektywistyczną)

(za:  Frankl, 1998, str. 56-58).

            Frankl jest także twórcą tzw. logoterapii, która z kolei stanowi czynnik analizy egzystencjalnej. Skupia ona swoją uwagę na analizie, profilaktyce i terapii problemów dotyczących sensu życia, a głównie jego utraty. Logoterapeuta ma za zadanie pomóc pacjentowi odkryć sens życia nie tylko w obecnej rzeczywistości, ale także w przyszłości. Wykorzystywane są następujące narzędzia terapeutyczne:

  1. a) intencja paradoksalna – odwołuje się do spraw ważnych w rozwoju osobowym, a jej zadaniem jest świadomie, w osobistej refleksji, wywołanie pragnienia tego przed czym człowiek odczuwa lęk, strach;
  2. b) derefleksja – odwrócenie uwagi, po to by wskutek obniżenia hiperintencji i hiperrefleksji odblokować dążenie pacjenta do sensu;
  3. c) modulacja postaw na drodze dialogu sokratejskiego i sugestii – ta technika polega na zadawaniu pytań, które mają wywołać w pacjencie refleksję filozoficzną.

            W logoterapii wskazuje się na występowanie dobra i zła. Dobro to coś, co sprzyja wypełnianiu sensu w konkretnym jednostkowym życiu, zaś zło przeszkadza temu wypełnianiu. Sens nie może być podarowany człowiekowi przez drugiego człowieka, powinien być odnaleziony przez konkretną osobę w jej konkretnym życiu i w jej konkretnej sytuacji i być czymś rzeczywistym.

            Jeżeli chcemy opisać człowieka, to należy uczynić to w oparciu o następujące wymiary: wolność, odpowiedzialność i znaczenie. Trzy filary logoterapii to wolna wola, wola sensu oraz sens życia.

            W myśl koncepcji Frankla jednostka przez całe życie dąży do sensu, ponieważ nie znosi próżni egzystencjalnej. Pustkę egzystencjalną należy rozumieć jako stan rozpaczy, w którym człowiek przeżywa brak sensu własnego istnienia w świecie, traci poczucie wartości swojego życia i nadzieję na jego przywrócenie.  Zdaniem autora Homo Patiens, nie ma takiej sytuacji życiowej, która byłaby całkowicie bezsensowna; wszelkie negatywne wydarzenia pojawiające się w ludzkiej egzystencji, także te związane z chorobą i cierpieniem, winą czy śmiercią można przekształcić w pozytywny sposób. Pod warunkiem, że uda się odkryć w sobie odpowiednią wobec tych sytuacji postawę życiową.  

            Sens życia to umiejętność odnalezienia i realizacji zadań, które są indywidualne dla każdej jednostki. Nie są one przypadkowe, ale wynikają z powołania oraz poczucia odpowiedzialności (Frankl, 1973).

            Podczas logoterapii pacjent musi siedzieć prosto i wysłuchiwać rzeczy, których często nie ma ochoty słuchać. Logoterapia jest metodą znacznie mniej retrospektywną, a bardziej introspektywną. Logoterapia skupia się głównie na przyszłości, to znaczy na tym, do czego pacjent ma dążyć w swoim życiu (psychoterapia skoncentrowana na sensie życia). Neutralizuje zachowania typu ,,błędne koło” oraz mechanizmy sprzężenia zwrotnego. W logoterapii pacjent jest konfrontowany z sensem własnego życia i zostaje przeorientowany. Uświadomienie sensu może przyczynić się do pokonania nerwicy.

             Logoterapia skupia się na sensie ludzkiej egzystencji i jego poszukiwaniu przez człowieka. Dążenie do znalezienia sensu życia jest u człowieka najpotężniejszą siłą motywacyjną. Poszukiwanie sensu nie jest ,,wtórną racjonalizacją” instynktownych poglądów. Sens jest unikatowy i wyjątkowy, ponieważ człowiek sam jeden może tylko i musi go wypełnić, w ten sposób zostanie zrealizowana jego wola sensu.

             Ludzka wola sensu może również ulec frustracji – takie przypadki logoterapia określa mianem frustracji egzystencjalnej. Może być ona przyczyną nerwicy. Nerwice  ,,noogenne” mają swe źródło w ,,neologicznym” wymiarze ludzkiej egzystencji. Nerwice noogenne nie są wynikiem sprzecznych popędów i impulsów, lecz raczej problemów egzystencjalnych. Znaczącą rolę odgrywa frustracja woli sensu.

             Troska, czy wręcz lęk człowieka dotyczący sensu życia, jest wyrazem niepokoju egzystencjalnego, lecz z pewnością nie choroby umysłowej.

Głównym zadaniem logoterapii jest pomoc pacjentowi w odnalezieniu sensu życia. Jest to proces analityczny. Uświadamia pacjentowi, jakie są jego najgłębiej ukryte pragnienia.

             Logoterapia różni się od psychoanalizy tym, że uważa człowieka za istotę, której podstawową motywację stanowi dążenie do wypełnienia sensu swojego życia, a nie tylko do osiągnięcia zadowolenia i zaspokojenia swoich popędów i impulsów, pogodzenia sprzecznych roszczeń id, ego i superego czy adaptacji oraz przystosowania się do wymogów społeczeństwa         i środowiska.

             Głównym przejawem egzystencjalnej pustki jest stan permanentnego znudzenia.

            Sens zmienia się nie tylko z dnia na dzień i z godziny na godzinę, lecz także od człowieka do człowieka. Liczy się to, co w danym momencie ma znaczenie w życiu konkretnej jednostki. Nie należy poszukiwać abstrakcyjnego sensu życia. Logoterapia dostrzega w odpowiedzialności istotę ludzkiej egzystencji.

Logoterapia dąży do tego, aby w pełni uświadomić pacjentowi wymiar jego odpowiedzialności. Natomiast rolą logoterapeuty jest poszerzenie pola widzenia pacjenta tak, aby całego spektrum potencjalnego sensu. Prawdziwy sens życia odnajdujemy raczej w świecie zewnętrznym niż w sobie samym. Człowiek zawsze kieruje się oraz jest kierowany w stronę czegoś lub kogoś innego niż on sam. Im bardziej zapominamy o sobie tym głębsze jest nasze człowieczeństwo tym bardziej urzeczywistniamy swój potencjał.

            Sens życia stale ulega przemianom, lecz nigdy nie przestaje istnieć. Sens życia można odkryć na 3 sposoby:

  1. Twórczą pracę lub działanie.
  2. Doświadczanie czegoś lub kontakt z innym człowiekiem.
  3. Poprzez to, jak znosimy nieuniknione cierpienie.

            Miłość to jedyna droga, aby w pełni osiągnąć pełnię jestestwa drugiego człowieka. Sens życia można odnaleźć wtedy, gdy znajdziemy się w beznadziejnej sytuacji, twarzą w twarz              z przeznaczeniem, którego nie sposób zmienić. Cierpienie w pewnym sensie przestaje być cierpieniem w chwili, gdy nada mu się sens, choćby sens ofiarny.

            V.E.Frankl uważa, że głównym motorem życia ludzkiego jest poszukiwanie sensu życia. Kiedy jednostka traci poczucie sensu życia, popada w egzystencjalną frustrację. Przeżycie sensu życia nie jest łatwe, ponieważ każdy człowiek posiada inny charakter, temperament, inne warunki pracy, życia, upodobania. Każda jednostka musi sama odnaleźć swój sens życia i jest to kwestią jej postawy.

            Człowiek jest odpowiedzialny za sens swojego życia. W celu realizacji owego sensu należy najpierw rozpoznać cel życia, swoje życiowe powołanie. Należy przy tym uwzględnić nasze zainteresowania, uzdolnienia, realne możliwości, zewnętrzną sytuację  i in. Warto przy tym             w sposób właściwy rozeznać prawdę i fałsz. Odkrycie sensu życia to wynik refleksyjnego                i krytycznego spojrzenia na własną osobę, życie. Nieodzowna jest refleksja, która w przypadku jednostki wierzącej przekształca się w modlitwę. Następnie człowiek musi w osobowy sposób zaangażować się w realizację sensu życia. Byt żyjący sensownie jest w stanie odkryć sens własnej egzystencji. Istotna jest tu realizacja wyznawanych wartości. Efektywne realizowanie wartości przejawia się w akceptacji wartości bez jakiegokolwiek nacisku, przymusu. Sens życia jest możliwy do osiągnięcia jedynie przez człowieka wolnego i prawego etycznie. W rozumieniu chrześcijańskim za sens życia rozumie się samego człowieka i jego rozwój. Człowiek realizuje sens życia                 w sytuacji, gdy wychodzi poza siebie, poświęca się, dostrzega innych ludzi żyjących obok. W pełni realizujemy, przezywamy sens życia, gdy nasza egzystencja jest ukierunkowana na innych.

            Frankl wskazuje na sens cząstkowo-relatywny i absolutny (nad sens). Rozpatruje go             z pozycji człowieka wierzącego w Boga. W interpretacji chrześcijańskiej religijny sens życia nie podważa jego sensu naturalno-ziemskiego, ale go uzupełnia. Próba dla wiary w sens istnienia jest świadomość kruchości i przemijalności ludzkiego życia. Dopiero wiara w Boga, Który jest Wieczną Miłością, wskazuje na nieprzemijalność ludzkiego bycia.

Dodaj komentarz